Het Zonne-ontbijt

HET ZONNE-ONTBIJT

Aan de start van het Saskiajaar is op 8 maart j.l. het zgn. Zonne-ontbijt in de Oude Kerk van Amsterdam waar Saskia begraven ligt georganiseerd.

Voor foto’s verwijzen we naar het foto-album.

Dit ontbijt wordt jaarlijks georganiseerd omdat een keer per jaar op de bewuste ochtend het graf van Saskia door een zonnestraal wordt belicht: een door velen als magisch ervaren moment.

Dit jaar stond de bijeenkomst in het teken van het jubileumjaar en had dus overduidelijk een Fries accent meegekregen. Niet alleen vanwege de vele Friezen om utens die aanwezig waren maar omdat burgemeester Ferd Crone van Leeuwarden er naast burgemeester Van der laan van Amsterdam het woord voerde. Chantal Brunt, een zeer talentvolle fluitiste uit Driesum trad als soliste op. Ook filosoof Stine Jensen hield een rede. Deze laten wij hieronder volgen.

Deze bijeenkomst was een opmaat naar de vele gevarieerde activiteiten die dit jaar in Saskia’s geboorteprovincie en –stad zullen plaatsvinden met 13 oktober a.s. (tentoonstelling en manifestatie) als apotheose.

 

Tekst Saskialezing van Stine Jensen op 8 maart 2012:

Geachte aanwezigen,

Dat kan eigenlijk geen toeval zijn. Eén keer per jaar, op 9 maart om 8.39 valt er een zonnestraal op het graf van Saskia. Omdat het een schrikkeljaar is, valt dat licht dit jaar een dag eerder, op 8 maart. Op Internationale Vrouwendag.

Ik denk dat Saskia dat met genoegen zou hebben aanschouwd. Want Saskia staat te boek als een zelfstandige vrouw met lef. Zij werd 400 jaar geleden geboren, in de Friese hoofdstad Leeuwarden.  Ze was een nakomertje, er waren al acht kinderen, en ze trof het, want ze kwam terecht in een goed bemiddelde familie. Haar keuze om op 21-jarige leeftijd met Rembrandt te huwen was in die tijd een eigenzinnige beslissing. In de zeventiende eeuw trouwde men doorgaans binnen de eigen klasse – alle zussen van Saskia trouwend bijvoorbeeld met academici. Maar niet alleen om die reden denken historici dat er sprake moet zijn geweest van echte liefde tussen Saskia en Rembrandt. Het zijn vooral de vele portretten van Rembrandt van zijn echtgenote die dat doen vermoeden. Tijdens hun verlovingstijd vereeuwigde Rembrandt Saskia in een tekening met zilverstift. En zie haar, dat prachtige, verliefde en gelukkige gezicht van Saskia. Ze draagt een zonnehoed met bloemen, en houdt een versgeplukte bloem in haar handen, eentje die Rembrandt misschien net voor haar heeft geplukt. Het is een mooie zomerdag in Friesland, in 1622.

Het is het begin van een lange reeks tekeningen en schilderijen van Saskia. Zij figureert daarop niet als huisvrouw, of echtgenote, maar reïncarneert in vele rollen, als Godin, als een dame in het rood, een oriëntaalse prinses, als Judith met een – jawel – afgeslagen mannenhoofd in haar handen – kortom, een feestelijk rollenspel  die de maskerades van Madonna zowaar bijna doen verbleken, of zo u wilt – er zijn misschien fans onder u, in een lange kunsthistorische traditie plaatsen. Ze groeide zo uit tot meer dan ‘de vrouw van’, ze werd een celebrity. Men kan haar op zoveel schilderijen in verschillende rollen zien, dat dit ruim baan heeft gegeven om allerlei ideeën over de identiteit en het karakter van Saskia op de beelden te projecteren. Ze zou naïef en aardig zijn, dorps en provinciaals. Wanneer iemand zelf geen dagboeken achterlaat, en zoveel gezichten heeft op de portretten, dan is het natuurlijk lastig om de ‘ware Saskia’ te achterhalen. 

Onlangs verscheen het mooie en zeer lezenswaardige boek van Christoph Driessen, Rembrandts vrouwen, die zich veel moeite heeft getroost om via vele archieven meer over het leven van Saskia Uylenburg te achterhalen. Hij is duidelijk: het Rembrandthuis hier in Amsterdam kan je ook gerust het Saskiahuis noemen. Zij speelde een belangrijke rol als manager in Rembrandt Incorporated, als vertegenwoordigster van het schildersbedrijf ontving zij clienten, en hielp ze mee in de boekhouding. En ze stond model.

Geen wonder, want ze was een ware schoonheid, tenminste volgens de normen van de zeventiende eeuw: wist u dat ze een onderkinnetje had waar ze trots op was. Jawel, hoe ronder, hoe vruchtbaarder, dat was het credo in die tijd. Jacob Cats beschreef de ideale vrouw als een ‘fluxe meut van ses-en-twintigh jaren, vet, lijvigh, wel geborst.’ En inderdaad, op schilderijen als Mijn vrouw is een godin, of Door de ogen van mijn verloofde zien we dat trotse onderkinnetje. Ineens zag ik het overal. Mollige wangetjes, stevige armen, pront onderkinnetje.

Nu heb ik zelf een paar jaar terug deel uit gemaakt van een actiegroepje Beperkt Houdbaar. Dat was een club van vijf feministische vrouwen, onder wie documentairemaker Sunny Bergman en politicus Myrthe Hilkens, en wij protesteerden tegen de seksualisering van de samenleving en aan het eenzijdige schoonheidsideaal: graatmagere modellen, allemaal gefotoshopt, en in een gewillige pose.  Sommige vrouwen gingen over tot plakacties in de stad, met rollentape de straat op en ‘beperkt houdbaar’ op de reclames plakken. Best geinig, maar ook wel erg jaren zeventig, en op internet kun je niet met je plakband terecht. We pleiten eigenlijk voor meer diversiteit in het vrouwbeeld. En terwijl ik keek naar alle schilderijen en tekeningen van Saskia door Rembrandt kreeg ik, veel te laat natuurlijk, als nog een inval: we hadden die stad af moeten plakken met Saskia’s! Al die mooie Saskia’s in al haar rollen!

Mede dankzij het boek van Driessen, weten we nu trouwens ook dat het niet alleen maar om de verbeelde Saskia gaat die veelzijdig was,maar dat ook de echte Saskia dat was. Ze was een ondernemende jonge geletterde vrouw, met pit, met lef. Ze was ook kwetsbaar, want ze moest drie kinderen ten grave brengen. Maar ze was sterk en bezorgde Rembrandt de beste schilderijen uit zijn carrière. Achter elke man staat een sterke vrouw, en dat zien we letterlijk in het Zelfportret met Saskia. Daar staat ze, vlak achter de schilder zelf, met een kleine glimlach om haar mond, haar blik niet op Rembrandt, maar autonoom naar de kijker gericht,  en jawel, met dat aantrekkelijke onderkinnetje.

Tot slot. Een van mijn beste vriendinnen heet Saskia.  Toen ik haar vertelde dat ik de Saskia-lezing zou geven, veerde ze op: mensen associëren haar naam meestal met de kinderboekenreeks Saskia en Jeroen, maar ze is vernoemd naar Saskia Uylenburgh. Saskia, mijn Saskia dus, werd geboren in 1969, 300 jaar na het overlijden van Rembrandt, en haar moeder gaf haar dochter in dat Rembrandtjaar daarom de naam van Saskia. Kijkend en luisterend naar mijn vriendin, herken ik eigenschappen die ook aan Saskia worden toebedeeld: nuchter en zelfstandig. Bepaalt hoe je heet ook wie je wordt? Hebben namen invloed op je levensloop? Je zou zeggen van niet: een naam lijkt afhankelijk van modegrillen en smaakvoorkeuren, min of meer toevallig gekozen, maar oefent verder geen wezenlijke invloed uit op je keuzes of karakter. En toch, de naam is niet willekeurig gegeven.  Saskia zelf draagt haar naam met trots, zegt ze. Ze woont in Amsterdam, en voelt zich verbonden met haar naam. Haar naam heeft haar een mooie start gegeven in het  leven.

Op Internationale vrouwendag leeft de naam en de erfenis van Saskia Uylenburg in Amsterdam dus voort, in Saskia, in de Amsterdammers, de Friezen, de Noordse vrouwen, de vrouwen hierachter de kerk in de rosse buurt, ja, in alle vrouwen, en deze dag herinnert ons aan de lange en rijke traditie die achter ons ligt.

De zonnestraal is geweest, de dag is begonnen. Laten we er met zijn allen een opperbeste dag van maken, en ook als de zon straks weer ondergaat, nog even denken aan Saskia.

Dank u wel.

Ga terug naar alle activiteiten.